Bất cập chính sách phát triển ngành lúa gạo

08/04/2013

(Thời báo Kinh Doanh) - Quý I/2013, giá gạo xuất khẩu (XK) của Việt Nam giảm 14% so với cùng kỳ năm 2012, xuống thấp nhất trong mặt bằng giá gạo XK chung của thế giới. Nhiều chuyên gia về lúa gạo cho rằng một số chính sách của Nhà nước thực thi nhằm hỗ trợ nông dân trồng lúa và doanh nghiệp (DN) XK gạo vô hình trung đang tạo nên những bất cập, gây tác động ngược và kìm hãm sự phát triển của ngành hàng lúa gạo.

Thông thường, lượng gạo XK thường "èo uột" trong những tháng đầu năm. Thế nhưng quý I/2013 lại "lội ngược dòng", bất ngờ tăng cao.
Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (NN&PTNT), XK gạo 3 tháng đầu năm ước đạt 1,38 triệu tấn, kim ngạch 616 triệu USD, tăng 34,3% về lượng nhưng giảm 5,7% về giá trị so với cùng kỳ năm trước. Giá XK bình quân giảm 14% so với cùng kỳ.

 

Bán nhiều, tiền ít

 

Thị trường gạo XK có nhiều thay đổi. Trung Quốc trở thành thị trường XK gạo lớn nhất của Việt Nam. Gạo Việt Nam đánh mất thị trường truyền thống là  Philippines và Indonesia. Thị trường châu Phi cũng nhập ngày càng ít gạo của Việt Nam.

 

Ngành hàng lúa gạo năm nay gặp rất nhiều khó khăn. Thời tiết không thuận lợi cho vụ Đông Xuân khi hạn hán xảy ra, nhiều vùng sản xuất bị nhiễm mặn. Tác động tiêu cực của thời tiết khiến vụ Đông Xuân có khả năng chỉ đạt 11 triệu tấn lúa, giảm 240.000 tấn so với vụ năm trước.

 

Ngành nông nghiệp của Việt Nam đã quen với điệp khúc "được mùa rớt giá, mất mùa được giá", nhưng năm nay vừa mất mùa mà giá cũng giảm sâu khiến cho nông dân chịu thiệt hại kép.

 

Ts. V.Subramanian - Viện Nghiên cứu lúa gạo châu Á, nhận định nhu cầu nhập khẩu gạo của nhiều nước trong năm nay sẽ giảm. Các thị trường XK chính của Việt Nam đã chủ động đẩy mạnh sản xuất, tăng mức tự cung, như: Indonesia có khả năng sẽ không nhập khẩu gạo năm 2013. Giá cả lúa gạo thế giới có xu hướng chững lại và Việt Nam cũng không nằm trong trường hợp ngoại lệ. Thái Lan đang đẩy mạnh XK gạo, có khả năng nguồn dự trữ gạo tính đến cuối năm có thể lên đến 18 triệu tấn. Chỉ có một kỳ vọng duy nhất cho Việt Nam là dự báo XK gạo của Ấn Độ sẽ giảm xuống chỉ còn 7 triệu tấn trong năm nay.

 

Ts. V.Subramanian cho rằng thay vì chờ đợi điều "may mắn" xảy ra, Việt Nam cần chủ động xây dựng chiến lược để tăng giá bán, chứ không nên XK gạo ồ ạt như hiện nay.

 

 

Bình quân mỗi hộ nông dân trồng lúa chỉ thu được 14,4 triệu đồng/năm

 

Tại Hội thảo Triển vọng ngành hàng nông sản Việt Nam do Viện Chính sách và Chiến lược Phá ttriể nnô ng nghiệ pNô ng thô n(IPSARD) tổ chức cuối tuần qua, nhiều chuyên gia cho rằng nhiều chính sách đang thực thi không phù hợp với thực tế cho phát triển ngành hàng lúa gạo. Bởi vậy, cần có sự đột phá trong cách nhìn nhận, mạnh dạn xóa bỏ những rào cản không đáng có này.

 

Bà Trần Hoàng Nhị - Trung tâm Phân tích chính sách, Đại học Monash (Australia), đưa ra đề xuất: cần bãi bỏ nhóm chính sách có liên quan đến việc chỉ định đất trồng lúa theo Nghị định giữ 3,8 triệu ha đất lúa mà Chính phủ mới ban hành.

 

"Nghị định giữ 3,8 triệu ha đất lúa sẽ ngăn không cho chuyển dịch đất cho các loại cây trồng có lợi nhuận cao. Chẳng hạn, nếu so sánh lợi thế giữa cây lúa và cây cà phê thì cà phê vừa đỡ tốn kém kinh phí, diện tích đầu tư, mà cho hiệu quả kinh tế hơn hẳn. Diện tích trồng lúa cả nước hiện có 4,2 triệu ha với 9,3 triệu hộ tham gia, thế nhưng tổng kim ngạch XK chỉ đạt 3,67 tỷ USD năm 2012. Trong khi cà phê thì chỉ có 622.000ha, với 0,5 triệu hộ tham gia, nhưng kim ngạch XK đạt 3,74 tỷ USD", bà Nhị phân tích.

 

Một trong những bất cập được bà Nhị chỉ rõ là việc trợ giá mua lúa thể hiện ở việc Chính phủ tài trợ lãi suất khi cho các DN vay tiền để thu mua lúa cho nông dân, cứ mỗi 1 triệu tấn lúa quy đổi ra gạo, Nhà nước mất tới 300 tỷ đồng cho việc hỗ trợ. Số tiền này tương đương với 0,9% gia  trị ma  ngà nh che  biế ngạo ở Đồng bằng Sông Cửu Long (ĐBSCL) mua vào hàng năm.

 

Loại bỏ chính sách tác dụng ngược

 

Theo Ts. Đặng Kim Sơn - Viện trưởng IPSARD, cơ chế điều hành XK gạo hiện vỏn vẹn có 2 đơn vị chịu trách nhiệm là Bộ Công Thương và Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA). Hàng năm, Bộ Công Thương gửi công văn kiến nghị định hướng XK trình Thủ tướng Chính phủ, chờ quyết định điều hành chung. Như vậy hoàn toàn thiếu vắng sự tham gia của người trồng lúa trong Ban điều hành chính sách XK gạo, trong khi đây là mắt xích rất quan trọng trong sự phát triển của ngành lúa gạo.

 

Cơ chế này cũng đang bộc lộ nhiều bất cập, trong đó có sự bất công trong việc phân chia thị phần XK. Theo ông Trần Công Thắng - Trưởng Bộ môn Nghiên cứu chiến lược và Chính sách phát triển nông thôn (IPSARD), mặc dù cả nước có khoả ng 200 DN từ ng tham gia XK gạo, và đang có chủ trương khống chế chỉ còn 100 đầu mối, thế nhưng XK vẫn tập trung vào một số rất ít DN lớn. Trong đó, riêng 3 DN đang chiếm tới 2/3 "miếng bánh" này là: Vinafood 1 chiếm 35,8% thị phần; Công ty Others chiếm 31,3%; Vinafood 2 chiếm 20,2% thị phần. Ở nhóm thứ hai, mỗi DN chiếm được từ 1,5 - 6% thị phần cũng chỉ có 8 DN. Các DN còn lại đều chiếm thị phần quá nhỏ, không đáng thống kê.

 

Nghị quyết 63/NQ-CP về đảm bảo an ninh lương thực có nêu rõ làm sao phải đảm bảo mức lợi nhuận 30% cho người nông dân. Nhưng trên thực tế ,có rất ít DN mua lúa trực tiếp từ nông dân. Thương lái hoàn toàn thâu tóm công đoạn này. Nghiên cứu mới đây của Ngân hàng Thế giới (WB) với đề tài "Lúa gạo, người nông dân và phát triển nông thôn ở Việt Nam" đã chỉ ra bất cập trong việc phân chia lợi nhuận trong chuỗi giá trị lúa gạo ở ĐBSCL. Bình quân mỗi thương lái trung gian (chuyên thu gom lúa gạo để bán cho các đầu mối XK gạo) đạt lợi nhuận 476 triệu đồng/năm, trong khi bình quân mỗi hộ nông dân trồng lúa chỉ thu được 14,4 triệu đồng/năm.

 

Qua nghiên cứu của Monash khi thử nghiệm mô hình loại bỏ các chính sách hỗ  trợ lãi suất cho các DN thu mua tạm trữ lúa gạo, loại bỏ sự "đặc quyền, đặc lợi" của các DN nhà nước trong XK gạo cho kết quả: giá lúa XK sẽ  không còn giảm, mà tăng 3,9%, lợi nhuận của nông dân sẽ tăng 2,4% ở ĐBSCL.

 

Nếu loại bỏ chính sách giữ đất trồng lúa, để nông dân tự do chuyển đổi trồng cây khác thì diện tích đất lúa chỉ giảm 0,8 triệu ha và giữ lại được 3 triệu ha, lúc đó sản lượng gạo vẫn thừa cho tiêu dùng, không lo ảnh hưởng đến an ninh lương thực và đổi lại, nhiều nông dân sẽ đạt thu nhập cao hơn khi chuyển đổi cây trồng. Monash kiến nghị Nhà nước chỉ nên giữ lại chính sách hỗ trợ xây kho tạm trữ lúa gạo.

--------------------------------------------------

 

Thất thoát 600 triệu USD/năm

 

Ts. Steven Jaffee - Điều phối viên Chương trình hợp phần Phát triển nông thôn (WB)
------------------------------------
Chuỗi thương mại lúa gạo ĐBSCL quá dài so với các chuỗi sản phẩm khác và chuỗi giá trị lúa gạo ở những quốc gia sản xuất gạo hàng đầu khác. Chiều dài lê thê của chuỗi sản xuất thể hiện ở chỗ có tối thiểu 5 - 6 đối tượng tham gia từ cánh đồng cho tới cảng xuất hàng. Có khoảng 1,46 triệu người trồng lúa ở ĐBSCL gần như cùng bán lúa ra thị trường vào thời điểm thu hoạch. Hầu như không có cơ sở xay xát nào thu mua lúa trực tiếp từ nông dân, thay vào đó là các thương lái. Ngay cả phân khúc xay xát cũng chia ra thành 2 giai đoạn (đôi khi thành 3) cho nhiều đối tượng thực hiện. Nghiên cứu cho thấy chuỗi giá trị lúa gạo ĐBSCL thất thoát khoảng 600 triệu USD/năm.

 

 

Bảo vệ quyền lợi của nông dân

 

Ông Nguyễn Duy Lượng - Phó Chủ tịch Hội Nông dân Việt Nam
------------------------------------
Chuỗi giá trị lúa gạo ở Việt Nam phát triển hiện không có sự định hướng về chất lượng sản phẩm, chưa minh bạch trong điều phối hoạt động XK. Nông dân trồng lúa không những ít được hưởng lợi từ những đợt giá XK tăng cao, mà còn gánh chịu thiệt hại từ những đợt giá XK sụt giảm. Những bất cập trong chuỗi sản xuất - tiêu thụ ngành hàng lúa gạo có trách nhiệm rất lớn của VFA. Đơn cử, từ khi Nhà nước có chính sách tạm trữ lúa gạo, cứ mỗi khi bắt đầu vào mùa thu hoạch là các DN đồng loạt giảm thu mua lúa gạo để cho giá xuống, rồi tiếp đến là VFA kiến nghị Nhà nước chỉ đạo các ngân hàng cho DN vay vốn ưu đãi để thu mua tạm trữ. Các DN thu mua hết lúa gạo với giá thấp, khi nông dân không còn lúa để bán thì giá lúa mới tăng lên, lúc đó DN được hưởng lợi cả nhờ mua được lúa với giá thấp, cả về lãi suất ưu đãi.

 

 

Chuyển dịch sang loại cây trồng cho thu nhập cao hơn

 

Th.s Nguyễn Ngọc Quế - Phó Giám đốc Trung tâm Tư vấn Chính sách nông nghiệp
------------------------------------
Phân tích hệ thống quản lý sản xuất gạo, ngô và sắn ở một số địa phương để so sánh chi phí và lợi nhuận cho thấy chi phí sản xuất ngô và sắn thấp hơn nhiều so với chi phí sản xuất lúa gạo, lợi nhuận cũng cao hơn lúa gạo, nên những loại cây này phù hợp hơn với hộ nông dân nghèo. Nếu thị trường hoạt động tốt, nên chuyển sản lượng gạo dư thừa ở miền Nam ra, và sử dụng đất nông nghiệp ở miền Bắc để trồng cây khác. Chúng ta cứ khuyến khích trồng lúa nhưng trên thực tế, hàng năm chúng ta XK với khối lượng lớn để rồi nhập khẩu ngô, các loại ngũ cốc làm thức ăn chăn nuôi với số tiền tương ứng, thậm chí nhiều hơn, mà xu hướng giá ngô, đậu tương trên thế giới sẽ ngày càng tăng.

Thu Hường

 

 

Các phản hồi
Gửi bình luận của bạn
Mã HTML

Quảng cáo