Diễn đàn
20/10/2017 12:57 AM +07:00
09/06/2017 07:16 AM +07:00

Cổ phần hóa DNNN: Nhiều “góc khuất” cần làm sáng tỏ

“Sử dụng tiền của Nhà nước sau cổ phần hóa như thế nào? Có tránh được vết xe đổ hiện nay không, khi mà cổ phần hóa rồi nhưng tiền Nhà nước vẫn luẩn quẩn trong doanh nghiệp hậu cổ phần hóa, vẫn “CEO” xưa, việc cũ và công nghệ lạc hậu, vì ông chủ Nhà nước chỉ ngồi đấy “trông coi” số cổ phần lớn nhất hơn là biến nó đẻ ra tiền”.

 

Ts. Nguyễn Đại Lai, chuyên gia tài chính – ngân hàng, đã đặt vấn đề như vậy khi đề cập đến những thách thức lớn nhất cho quá trình cổ phần hóa (CPH) các doanh nghiệp nhà nước (DNNN) thời gian qua.

Chất lượng CPH còn thấp

Ts. Lai nhận xét, từ năm 2010 đến nay, tốc độ CPH chậm dần, khó dần và ngày càng vướng phải những khó khăn mới do số DNNN còn lại đều là những DN nhạy cảm, loại rất to, cỡ tổng công ty, tập đoàn, được đóng vai “chủ lực, chủ đạo” và/hoặc từng được gọi là những “quả đấm thép” của Nhà nước, trực thuộc Chính phủ và Thủ tướng Chính phủ.

Trong khi đó, lối thoát vẫn rất tù mù cho các phương án tiền và hậu CPH về tái cơ cấu; về công nghệ; về thị trường; về người lao động và đặc biệt về kỹ nghệ quản trị DN cũng như sự được, mất của xã hội và Nhà nước sau CPH.

Theo số liệu của Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương (Bộ KH&ĐT), số vốn bằng tiền và giá trị tài sản của Nhà nước đang nằm ở các DN mà Nhà nước sở hữu từ 50% đến 100% vốn điều lệ là 5,4 triệu tỷ đồng, lớn hơn 125% GDP năm 2016. Khu vực kinh tế Nhà nước chỉ tạo ra không quá 35% GDP bình quân 5 năm qua.

Theo công bố chính thức của Tổng cục Thống kê, cơ cấu thành phần kinh tế làm ra GDP của Việt Nam năm 2013 là: khu vực tư nhân: 48,2%; khu vực Nhà nước: 32,2% và khu vực FDI: 19,6%. Cơ cấu này đến nay về cơ bản không thay đổi đáng kể.

Ts. Lai đánh giá, quá trình tiếp tục CPH các DNNN còn có những khó khăn, thách thức như việc làm sạch nợ, làm rõ các mối quan hệ trách nhiệm kinh tế và phương án tái cơ cấu các DNNN trước khi lên sàn hết sức khó khăn. Việc định giá DN ròng cho đến thời điểm CPH vẫn rất phức tạp.

Theo ông Phan Đức Hiếu, Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương, đến năm 2016, đã CPH trên 4.500 DNNN. Song thực tế 10 năm qua cho thấy, CPH luôn chậm so với yêu cầu. Chất lượng CPH còn thấp. Nhiều mục tiêu quan trọng chưa đạt được, trước hết là mục tiêu thu hút đầu tư tư nhân và giảm tỷ trọng cổ phần nhà nước tại DN theo quy định.

Cụ thể, về số lượng và tiến độ, những năm 2007 – 2010 chỉ đạt 30% kế hoạch, giai đoạn 2011 – 2015 đạt 93% kế hoạch, nhưng tới một nửa số DN được phê duyệt phương án CPH vào năm 2015 – năm cuối của kỳ kế hoạch. Cả năm 2016 chỉ CPH được 56 DN.

Về chất lượng, hầu hết DN CPH giai đoạn 2011 – 2015 không đạt kế hoạch thoái vốn nhà nước theo phương án đã được phê duyệt. Tỷ lệ cổ phần nhà nước sau CPH luôn cao hơn so với quy định (ở các mức trên 75%, 50 – 65%, dưới 50% vốn điều lệ).

Nhìn ở góc độ tổng thể hơn, ông Hiếu đánh giá, kết quả CPH DNNN chưa có ảnh hưởng đáng kể đến tái cơ cấu kinh tế, chưa thu hút nhà đầu tư bên ngoài, tỷ lệ cổ phần nhà nước còn lớn cho nên chưa góp phần phân bổ lại nguồn lực giữa DNNN với DN khác, mức độ đóng góp vào tái cơ cấu tổng thể nền kinh tế chỉ ở mức độ hạn chế.

Ts. Lê Anh Duy, trường Đại học Sài Gòn, bình luận, sau 5 năm đẩy mạnh CPH (2011 – 2015), số lượng DNNN giảm nhanh, nhưng thực tế, vốn của Nhà nước bán ra thị trường chỉ khoảng 8%, còn lại gần 92% vốn tại các DN sau CPH vẫn do Nhà nước nắm giữ. Con số này cho thấy phía sau quá trình CPH hiện đang tồn tại nhiều “góc khuất” cần được làm sáng tỏ.

Phía sau quá trình CPH hiện đang tồn tại nhiều “góc khuất” cần được làm sáng tỏ

Bị DN trái ngành “thâu tóm”

Theo Ts. Duy, nhiều DNNN bị “thâu tóm” bởi các DN trái ngành. Gần đây nhất, câu chuyện Hãng Phim truyện Việt Nam trở thành sở hữu của một DN kinh doanh vận tải đường thủy tiếp tục hâm nóng việc các DNNN bị “thâu tóm” bởi những DN có lĩnh vực kinh doanh hoàn toàn xa lạ. Câu hỏi cũ được nhắc lại là chủ mới quan tâm đến ngành nghề của DN được CPH hay quan tâm đến diện tích đất mà các DN này đang quản lý, sử dụng?

Theo Ts. Duy, câu hỏi không khó trả lời vì giá trị DN được định giá để bán không bao gồm diện tích đất thuê trả tiền hằng năm. Tuy nhiên, nếu đem so sánh giá trị cổ phần được bán với diện tích đất thuê mà DN CPH đang sử dụng, chủ mới đúng là đã mua được món hàng với giá hời. Có lẽ đây là lý do chính cho hầu hết thương vụ CPH mà các tập đoàn bất động sản, tài chính đều quan tâm đến những DNNN CPH đang sử dụng nhiều đất ở các đô thị lớn như Hà Nội, Tp. HCM.

Điển hình là thương vụ Tổng công ty Rau quả, Nông sản, cuối năm 2015, hoàn thành việc CPH và người ta thấy tên cổ đông chiến lược của đơn vị này là các công ty “con” của ông chủ Đỗ Quang Hiển (“bầu” Hiển). Danh sách ba cổ đông chiến lược mua 60% cổ phần của Tổng công ty Rau quả, Nông sản đều là các DN thuộc sở hữu của “bầu” Hiển, hoặc ít nhất cũng là các công ty mà ông Hiển đều có thể chi phối bằng cách này hay cách khác. Cũng trong thời gian này, giới đầu tư còn chứng kiến thương vụ mua 97% cổ phần của Tổng công ty Công nghiệp ô tô Việt Nam. DN thâu tóm gần như toàn bộ Vinamotor cũng là “đại gia” về tài chính và bất động sản, không liên quan gì đến ngành công nghiệp ô tô.

Theo Ts. Duy, những thương vụ mua cổ phần với tư cách “cổ đông chiến lược” như nêu trên đơn giản là cuộc thâu tóm DN của các đại gia và mục tiêu họ hướng tới có lẽ chính là diện tích đất “vàng” mà các DNNN được CPH đang sử dụng. Trong khi đó, lúc thực hiện CPH, nhà đầu tư cam kết sử dụng đất đai theo quy hoạch, nhưng sau khi CPH xong lại có tình trạng chuyển đổi quy hoạch và chuyển đổi mục đích sử dụng đất không theo quy hoạch ban đầu.

Có thể thấy, việc mua bán và sáp nhập DNNN gắn với những lợi ích về đất đai đang được các nhà đầu tư quan tâm nhiều hơn là tăng cường năng lực quản trị của DNNN sau CPH.

Ngoài ra, theo đánh giá của các chuyên gia, lỗ hổng lớn nhất cho tiêu cực và tham nhũng nằm ngay trong cách thực hiện CPH DNNN. Có nghĩa là giao cho những người trong cuộc hay “đối tượng liên quan” bán tài sản do chính họ quản lý, đồng thời trao luôn cho họ cả tư cách người mua.

“Sự lạm dụng có thể phát sinh ngay từ trước khi lên phương án CPH, chẳng hạn, nếu ai đó có ý đồ dìm giá trị DN, họ có thể để DN thua lỗ rồi sau đó mua được rẻ; hoặc cố tình che giấu thông tin liên quan để hạn chế, ngăn cản người mua khác…”, một chuyên gia bình luận.

Lê Thúy

Ts. Lê Anh Duy - Trường Đại học Sài Gòn

Để CPH thành công và hiệu quả các DNNN, việc cần làm là phải quy trách nhiệm của người đứng đầu DN, người đại diện vốn nhà nước tại DN. Cùng với đó, cần phải thay đổi một cách căn bản về chủ trương và đối tượng để tiến trình CPH diễn ra một cách thực chất và hiệu quả. Đặc biệt, cần xác định rằng mọi DNNN cần phải được CPH, trừ số ít những DNNN thuộc diện Nhà nước phải sở hữu 100%.

Ông Phan Đức Hiếu - Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương

Nếu không có thay đổi thực chất về thể chế, cơ chế và cách thức triển khai, việc thực hiện chương trình CPH DNNN giai đoạn 2016 – 2020 sẽ tiếp tục gặp phải những khó khăn như thực tiễn mười năm qua.

Ts. Nguyễn Đại Lai - Chuyên gia tài chính – ngân hàng

Nhà nước phải khẳng định thái độ dứt khoát rằng CPH DNNN tức là Nhà nước bán DNNN cho các cổ đông, thu tiền về, trả cho các đối tượng đã làm nên tổng giá trị DNNN cho đến ngày bán. Trong đó, phần của Nhà nước sẽ thu về nhập vào Ngân sách để làm nguồn mồi kích thích các thành phần kinh tế phi Nhà nước phát triển theo cơ chế thị trường hoàn hảo. Phải chấm dứt tình trạng CPH rồi mà người Nhà nước vẫn nằm tại DN hậu CPH để coi tiền Nhà nước.

 

Ý kiến bạn đọc ()