Diễn đàn
23/08/2017 09:10 AM +07:00
25/05/2017 07:08 AM +07:00

Nông nghiệp Việt: Bài toán cân bằng thị trường nội-ngoại

Được đánh giá là có tiềm năng phát triển song nền nông nghiệp Việt sau bao năm vẫn chưa thoát khỏi tình trạng sản xuất manh mún, chủ yếu xuất thô và thiếu thương hiệu. Không chỉ vậy, thời gian qua, Việt Nam ngày càng phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô nhập khẩu cho chế biến – xuất khẩu nông lâm thủy sản, trong khi thị trường nội địa bỏ ngỏ để nông sản nước ngoài chiếm lĩnh.

Ngày 24/5, tại hội thảo “Triển vọng thị trường nông nghiệp Việt Nam năm 2017”, ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn, Viện trưởng Viện chính sách và phát triển nông nghiệp, nông thôn, nhận định, nếu nông nghiệp có định hướng xuất khẩu (XK) mạnh, mở rộng 2 – 3%, GDP tăng tương ứng lên 1%, song không dễ làm được việc này khi XK vẫn bấp bênh.

Nhập khẩu nguyên liệu thô

Phân tích điều này, Ts. Nguyễn Trung Kiên, Trưởng Bộ Môn nghiên cứu thị trường và ngành hàng của Ipsard, đánh giá: hiện đang có những quan điểm trái chiều đáng chú ý trong tăng trưởng ngành nông nghiệp và thương mại nông nghiệp Việt Nam.

Ông Kiên khẳng định, động lực tăng trưởng của nông nghiệp Việt Nam suy yếu kéo theo suy giảm tăng trưởng sản xuất, nhưng XK tiếp tục tăng có thể do: tăng trưởng sản xuất nông nghiệp Việt Nam đang bị đánh giá thấp hơn thực tế; dư địa phát triển cho ngành thủy sản, rau quả và đồ gỗ vẫn rất tích cực. Bên cạnh đó, Việt Nam đang tăng phụ thuộc vào nguồn nguyên liệu thô nhập khẩu (NK) cho chế biến – XK nông lâm thủy sản, khiến các động lực chính đang suy yếu.

Ông Kiên dẫn báo cáo từ Ngân hàng Thế giới cho thấy, năng suất đất của Việt Nam đã tăng mạnh kể từ năm 1990 nhưng quay trở lại mức trung bình ngay trong thập kỷ sau, đồng thời, khoảng cách về năng suất đất so với Trung Quốc ngày càng doãng ra.

Về vấn đề NK nguyên liệu thô, ông Kiên đánh giá rằng tỷ trọng NK nguyên liệu thô nông sản trên tổng nhập khẩu hàng hóa có khuynh hướng tăng, trái ngược khuynh hướng giảm tại các nước Đông Nam Á. Năm 2016, giá trị NK trên giá trị XK của hạt điều là 58%, cao su là 41%, thủy sản là 16% và đang trong khuynh hướng tăng…

Theo ghi nhận của Hải quan các nước, năm 2016, Việt Nam là thị trường XK tôm số một của Ecuador, số hai của Ấn Độ và Thái Lan. “Việt Nam đang trở thành công xưởng hay trung tâm luân chuyển tôm toàn cầu”, ông Kiên nêu vấn đề khi giống và tôm nguyên liệu vẫn phụ thuộc NK.

Dẫn tới, vị thế của Việt Nam trên thị trường quốc tế đang gặp nhiều thách thức. XK nông sản của Việt Nam tiếp tục tăng trưởng nhưng tăng trưởng đi ngang và đóng góp trong nhóm hàng hóa XK chủ yếu có khuynh hướng giảm.

Bằng chứng là năm 2016, XK hạt điều, hạt tiêu tiếp tục tăng trưởng tốt nhưng tiềm ẩn nhiều rủi ro nguồn cung; XK gỗ và sản phẩm gỗ đi ngang; XK rau quả tiếp tục được kỳ vọng cao nhưng chỉ chiếm một phần rất nhỏ (1%) trên thị trường XK rau quả (không tính các loại hạt) trị giá hơn 140 tỷ USD của thế giới, chiếm thị phần đáng kể nhất tại Trung Quốc nhưng có khuynh hướng giảm từ năm 2009 đến nay.

Trong khi đó, thị phần của nhiều nông sản chủ lực Việt Nam trên thị trường thế giới ổn định, dư địa cho Việt Nam đột phá trên thị trường quốc tế đang hẹp dần. Gạo Việt Nam chiếm thị phần không đáng kể tại các thị trường có giá trị lớn nhất thế giới và đang suy giảm thị phần ở những thị trường chính.

Vì vậy, đánh giá về hoạt động XK nông lâm thủy sản, ông Lưu Ngọc Lương, Bộ KH&ĐT, thẳng thắn nhận định rằng chúng ta không nên quá tự hào về thành tích XK, vì bản chất của XK nhiều ngành hàng trong lĩnh vực nông nghiệp hiện nay là XK tài nguyên. “Ví dụ như XK gạo, cà phê, chúng ta xuất thô là chính, trong khi để làm ra hạt lúa, hạt cà phê, chúng ta sử dụng tài nguyên đất, tài nguyên nước quá nhiều. Do đó, chúng ta cần có góc nhìn khác đối với ngành lúa gạo nói riêng và XK nông lâm thủy sản nói chung”, ông Lương nói.

Lo XK nhiều ngành hàng nông nghiệp với giá thấp, Việt Nam bỏ ngỏ thị trường nội địa cho nông sản nước ngoài chiếm lĩnh

Mất thị trường nội địa

Trong khi đó, về thị trường nội địa, các mặt hàng nông lâm thủy sản nước ngoài đang ngày càng có thế mạnh thâm nhập Việt Nam, nhất là khi thuế về 0%. Mới đây, Bộ NN&PTNT cho biết, giá trị NK nông lâm thủy sản trong bốn tháng đầu năm 2017 ước đạt 2,18 tỷ USD, đưa giá trị NK nông lâm thủy sản trong bốn tháng này đạt khoảng 8,52 tỷ USD, tăng 21,4% so với cùng kỳ năm 2016.

Trước đó, ông Lương dẫn báo cáo từ Bộ NN&PTNT cho thấy, giá trị NK nông lâm thủy sản trong tháng 3/2017 ước đạt 1,96 tỷ USD, đưa giá trị NK nông lâm thủy sản trong ba tháng đầu năm 2017 đạt khoảng 6,01 tỷ USD, tăng 14,3% so với cùng kỳ năm 2016.

“Chúng ta phải chi tới 4,51 tỷ USD để nhập các mặt hàng nông sản chính, tăng khoảng 20,1% so với cùng kỳ năm 2016”, ông Lương nhận xét.

Theo các chuyên gia của Ipasrd, ngành nông nghiệp Việt Nam hiện nay chủ yếu sản xuất định hướng XK, nhưng trong khi Việt Nam “đưa quân đi đánh xứ người”, nhiều phân khúc thị trường nội địa giá cao bị bỏ ngỏ.
Chỉ riêng đối với mặt hàng gạo, theo Ipasrd, XK gạo Thái Lan sang Việt Nam năm 2016 tăng 7,3 lần về lượng và 8,6 lần về giá trị so với năm 2009.

“Vậy phát triển thị trường nội địa có phải là chiến lược dài hạn để cân bằng rủi ro thị trường xét trong bối cảnh tình hình quốc tế biến động khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra khẩu hiệu “American First” cùng động thái rút khỏi TPP và mục tiêu giảm thâm hụt, còn Trung Quốc lại bày tỏ ý định đóng vai trò lớn hơn trong thúc đẩy thương mại toàn cầu cùng quyền lực điều phối thị trường mạnh hơn, nhất là đối với các thị trường hàng hóa và nguyên liệu, trong đó có nông sản?”, các chuyên gia đặt câu hỏi.

Để giải bài toán cân bằng thị trường XK – nội địa, theo ông Nguyễn Trung Kiên, cần nghiên cứu chi tiết thị trường nội địa để hiểu rõ những vận động đang diễn ra và khuynh hướng. Bên cạnh đó, cần hợp tác với doanh nghiệp (DN) để tạo các kênh truyền thông lớn, tiếp cận người tiêu dùng cuối cùng.

Theo thống kê, đầu tư cho ngành nông nghiệp vẫn ở mức rất thấp, xu hướng tỷ trọng giảm dần, năm 2016 có gần 4.300 DN nông nghiệp, cộng thêm 6.000 DN chế biến, dịch vụ đầu ra, đạt tổng khoảng 10.000 DN trên 600.000 DN đang hoạt động. “Số lượng DN hoạt động như vậy chỉ là muối bỏ bể”, ông Tuấn đánh giá.

Do đó, theo ông Tuấn: “Chúng ta phải làm sao để DN thấy được lợi ích khi đầu tư vào ngành nông nghiệp, môi trường kinh doanh trong ngành nông nghiệp ít nhất phải bằng các DN bên ngoài. Đầu tư vào nông nghiệp dù có lợi thế, nhưng rủi ro trong ngắn hạn cao nên phải có cách bù đắp cho phần thiệt thòi đó, ít nhất là phải giảm thuế, ưu đãi thuế”.

Lê Thúy

Ông Nguyễn Đỗ Anh Tuấn - Viện trưởng Viện Chính sách và phát triển nông nghiệp nông thôn

Nông nghiệp cần cố gắng tái cơ cấu, tổ chức sản xuất để đáp ứng nhu cầu mới của thị trường, nông dân cũng cần chuyên nghiệp hơn, làm ăn bài bản hơn, làm sao kéo được DN vào chuỗi giá trị. Chúng ta không chỉ bàn giải pháp trong ngắn hạn, mà quan trọng hơn là dài hạn để Việt Nam vượt lên đẳng cấp mới, tạo giá trị gia tăng cao hơn, có tên trên bản đồ thương mại của thế giới.

Ông Lê Văn Bình - Phó Vụ trưởng Vụ Kinh tế, Văn phòng Quốc hội

Nhiều ngành hàng nông lâm thủy sản hiện nay vẫn còn gặp khó khăn. Như lúa gạo, thị trường khu vực và thế giới tiếp tục cạnh tranh gay gắt, các thị trường XK trọng điểm triển khai chính sách tự cung, XK sụt giảm nghiêm trọng. Thậm chí với rau quả, dù được đánh giá là điểm sáng nhưng sức ép cạnh tranh cao, chủng loại mẫu mã chưa đa dạng, công nghệ chế biến còn hạn chế, rào cản kỹ thuật lớn gây khó khăn cho việc gia nhập thị trường…

Ông Trần Đình Thiên - Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam

Có lẽ phải thay đổi tư duy căn bản cách phát triển nông nghiệp nông thôn, vì chúng ta chạy theo sản lượng quá lâu rồi. Chúng ta đang định vị lại, nhưng cần phải thay đổi nhanh. Tôi cho rằng sở hữu đất đai là câu chuyện khó khăn nhất trong chuyển đổi kinh tế Việt Nam, nếu hô hào tích tụ đất tập trung mà cơ sở pháp lý không tốt thì sẽ không ổn.

 

Ý kiến bạn đọc ()